Een portret is een van de oudste vormen van beeldende kunst die we kennen. Al eeuwenlang maken mensen afbeeldingen van zichzelf en van anderen, van koningen op schilderijen tot gewone mensen op een foto. Wat een goede afbeelding van een persoon bijzonder maakt, is niet alleen hoe iemand eruitziet. Het gaat ook om wie iemand is, wat iemand voelt, en wat er achter die ogen schuilgaat. Dat maakt het maken van een afbeelding van een mens tot een van de meest uitdagende en tegelijk meest fascinerende dingen die een kunstenaar of fotograaf kan doen.
De geschiedenis van het portretteren
Mensen portretteren elkaar al duizenden jaren. In het oude Egypte werden afbeeldingen van farao’s gemaakt om hun macht en status te tonen. Later, tijdens de Renaissance in Europa, werd het schilderen van personen steeds verfijnder. Kunstenaars als Rembrandt en Leonardo da Vinci lieten zien dat een geschilderd gezicht veel meer kan uitdrukken dan alleen hoe iemand eruitziet. Rembrandt schilderde zichzelf tientallen keren gedurende zijn leven, en die werken laten de veranderingen in zijn uiterlijk maar ook in zijn binnenwereld zien. Met de uitvinding van de fotografie in de negentiende eeuw veranderde alles. Ineens kon iedereen een afbeelding van zichzelf laten maken, niet alleen de rijken. De fotografie maakte het vastleggen van mensen toegankelijk voor een veel groter publiek.
Wat maakt een portretfoto sterk
Een sterke portretfoto gaat verder dan technische kwaliteit. Natuurlijk zijn licht, scherpte en compositie belangrijk, maar het allerbelangrijkste is de verbinding tussen de fotograaf en de persoon voor de lens. Als iemand zich op zijn gemak voelt, zie je dat terug in de foto. De ogen spelen daarin een grote rol. Fotografen zeggen vaak dat de ogen de sleutel zijn tot een goede opname van een persoon. Een scherpe blik, een verlegen glimlach of een nadenkende uitdrukking kan een foto van een gezicht van een gewone opname veranderen in iets wat mensen raakt. De achtergrond, de kleding en de houding dragen ook bij aan het verhaal, maar het zijn de details in het gezicht die een foto onvergetelijk maken.
Portretfotografie in de praktijk
Wie een persoon wil fotograferen, doet er goed aan om van tevoren na te denken over de sfeer die hij of zij wil neerzetten. Is het een formele foto voor een professionele omgeving, of gaat het om een persoonlijk en intiem beeld? Daglicht werkt in veel gevallen heel goed, zeker zacht licht dat niet direct van de zon komt. Een bewolkte dag of een plek in de schaduw geeft een rustig en gelijkmatig licht op het gezicht. Wie binnenshuis fotografeert, kan een raam gebruiken als lichtbron. Het is ook slim om iemand eerst even te laten wennen aan de camera, zodat de eerste spanning verdwijnt. De beste beelden ontstaan vaak niet bij de eerste opname, maar als iemand is ontspannen en zichzelf vergeet. Het gesprek dat je voert tijdens het fotograferen heeft zo meer invloed op het eindresultaat dan welk technisch hulpmiddel dan ook.
Geschilderde portretten in de moderne tijd
Naast fotografie blijft het geschilderde of getekende beeld van een persoon populair. Veel mensen laten zich graag vereeuwigen via een schilderij of tekening, juist omdat het zo persoonlijk aanvoelt. Een kunstenaar kijkt anders naar iemand dan een camera. Hij of zij kiest wat nadruk krijgt en wat op de achtergrond blijft. Dat maakt elk geschilderd werk uniek. In de moderne tijd zijn er ook digitale vormen van dit ambacht, waarbij kunstenaars werken met tablets en tekenprogramma’s. Toch blijft de kern hetzelfde als honderd jaar geleden: iemand zo weergeven dat de kijker het gevoel heeft die persoon echt te zien. Of het nu gaat om een familiefoto, een officieel beeld voor een organisatie of een artistiek werk, het doel is altijd hetzelfde. Een mens vastleggen op een manier die verder gaat dan het oppervlak.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een portret en een gewone foto van iemand?
Een portretfoto is gericht op het weergeven van de persoonlijkheid of het karakter van iemand. Een gewone foto van iemand legt simpelweg vast dat iemand ergens is. Bij een portret is de persoon zelf het onderwerp en staat alles in dienst van het tonen van wie die persoon is.
Hoe zorg ik ervoor dat iemand natuurlijk overkomt op een foto?
Om iemand natuurlijk op een foto te laten overkomen, is het belangrijk dat diegene zich op zijn of haar gemak voelt. Neem de tijd voor een gesprek voor het fotograferen, geef duidelijke aanwijzingen over houding en kijk, en maak ook opnames tussendoor wanneer iemand niet actief poseert. Die tussenmomenten leveren vaak de meest echte beelden op.
Welke belichting werkt het beste voor een portretfoto?
Voor portretfotografie werkt zacht, indirect licht het best. Denk aan diffuus daglicht op een bewolkte dag, licht dat door een groot raam naar binnen valt of een studioreflector die hard licht verzacht. Direct zonlicht geeft harde schaduwen op het gezicht, wat meestal minder flatterend is.
Mag ik een portret van iemand anders publiceren?
Voor het publiceren van een afbeelding van iemand anders heb je in Nederland in de meeste gevallen toestemming nodig van die persoon. Dit geldt zeker als het gaat om herkenbare beelden op sociale media, websites of in drukwerk. Bij publieke figuren gelden soms andere regels, maar ook dan is voorzichtigheid geboden.
